انتظار معجزه نداشته باشید
بودجه عمرانی یعنی ساخت زیربناها و زیرساختها؛ بنابراین در هنگام تصویب لایحه بودجه، موجی از «لابی» و مذاکره نمایندگان برای دریافت سهم بیشتری از این «کیک» که با پول نفت، پخته میشود؛ به راه میافتد؛ اما اگر پول نفتی در کار نباشد چطور؟
الآن دیگر همگان میدانند که تحریمهای سفتوسخت بینالمللی به اقتصاد ایران بازگشته و فروش نفت با سختیها و مشکلات زیادی روبهرو خواهد شد. بودجه عمرانی هم بهطور مستقیم، از نوسان قیمت نفت و فروش آن تأثیر میگیرد. بهطوریکه در سالهای کمبود درآمد نفتی ناشی از کاهش قیمت نفت یا تحریم، این بخش نیز نحیف میشود و بخش اعظم بودجه به گذران امور جاری (در بودجه هزینههای جاری) میگذرد و عمر عمران با استفاده از پول نفت عملاً به سر میرسد.
در ادبیات بودجهریزی، برای پروژههای عمرانی از اصطلاح اعتبارات تملک داراییهای سرمایهای استفاده میشود. نگاه کلی به لایحه بودجه سال آینده نشان میدهد که این اعتبارات به ۶۲ هزار میلیارد تومان رسیده که در مقایسه با رقم ۶۲ هزار میلیارد تومان بودجه تصویبشده در سال ۹۷، تغییری نکرده است. هرچند اعداد و ارقام تحقق بودجههای عمرانی در سالیان گذشته بهخوبی نشان میدهد که برخلاف بودجههای جاری که دولتها مجبور بودند بپردازند؛ بودجههای عمرانی معمولاً با نوسان و کمتر از عدد مشخصشده در قانون بودجه سنواتی محقق شدهاند. بهطور مثال متوسط رقم تحقق در بیست سال گذشته برای بودجههای عمرانی حدود ۶۷ درصد و برای بودجههای جاری حدود ۹۷ درصد است.
همچنین، نسبت رقم تحققیافته بودجه عمرانی به جاری نیز از حدود ۴۰ درصد در سال ۱۳۷۶ به حدود ۱۷ درصد در سال ۱۳۹۷ رسیده است. محاسبات نشان میدهد در دو دوره کاهش درآمد نفتی (سالهای ۷۶ تا ۸۱ و ۹۱ تا ۹۷) به دلیل کاهش قیمت نفت و تحریم بودجه عمرانی نیز زیرخط فقر است. عمران و آبادانی بودجهای، درگیر نفت و چرخههای نفتی است. هر وقت نفت بوده، طرحهای عمرانی را هم با خودش آورده و هر وقت نبوده، بودجه عمرانی هم از رمق افتاده است. در سال آینده، دولت برآورد کرده که ۷ هزار میلیارد و ۱۲۰ میلیون و ۹۹۸ هزار و ۱۰۰ تومان برای اعتبارات عمرانی فصل حملونقل برآورد شده است.
فکر میکنید چقدر از این رقم قابل تحقق است؟ پروژههای عمرانی کشور تشنه اعتبار هستند؛ اما در شرایطی که ظرفیت منابع بودجهای اختصاصیافته به طرحهای عمرانی پس از سال ۱۳۹۰ افت کرده و از آن موقع تاکنون تقریباً ثابت بوده است؛ چگونه میتوان امیدوار به تحقق این رقم بود؟ حالا که آفتاب عمر بودجه عمرانی لب بام است به نظر شما چه میتوان کرد؟ آیا به نظر شما در کشورهای دیگر، تمام جادهها، پلها، تونلها، فرودگاهها و راهآهن را دولت ساخته است؟ مشارکت عمومی–خصوصی یا آنچه بهعنوان Public-Private Partnership خوانده میشود؛ کجای اقتصاد ایران است؟
کمی دقیقتر
حالا کمی به برآورد بودجهای سازمانها و زیرمجموعههای وزارت راهوشهرسازی بپردازیم. در سازمان هواپیمایی کشوری، سال گذشته اعتباری بالغبر ۱۰۸ میلیارد تومان در نظر گرفته شده بود؛ برای سال آینده این رقم به ۹۵ میلیارد تومان کاهش یافته است. بودجه شرکت شهر فرودگاهی امام هم از ۶.۲ میلیارد تومان در سال جاری به ۵ میلیارد تومان کاهش پیدا کرده است. حتی شرکت فرودگاهها و خدمات ناوبری هوایی ایران نیز از قاعده کاهش بودجه در امان نمانده و بودجه این شرکت از ۶.۲ میلیارد تومان به ۳.۴ میلیارد تومان رسیده است. بودجه راهآهن از ۱۶ هزار میلیارد ریال به حدود ۱۴ هزار میلیارد ریال کاهش پیدا کرده است. بودجه سازمان راهداری و حملونقل جادهای سال جاری ۱۶.۵ هزار میلیارد ریال بوده که چندان رشدی نداشته و به حدود ۱۶.۹ هزارمیلیارد ریال رسیده است.
سایهای از اقتصاد
بودجه صرفاً یک سایه یا تصویر از اقتصاد و مدیریت بخش عمومی است. بنابراین، ازآنجاکه نمیشود، اصل یک جسم، ناجور و بدقواره باشد، اما سایه یا تصویر آن خوشقواره باشد، به همان دلیل، انتظار معجزه یا کار خاص داشتن از بودجه یک اقتصاد بیقواره متکی به نفتِ غیر دانشبنیان چندپاره دارای فرار مالیاتی زیاد و... به همان اندازه عبث، ناگوار و یا مضحک است که انتظار آسایش از این رو به آن رو کردن؛ اما ما چرا با این تصویر بیقواره اینگونه کنار آمدهایم؟
فرایند بودجهریزی غلط است که با دو ابزار مهم خود به اسم نفت در سالهای رونق نفتی و دستبالا گرفتن ارقام در سالهای کم نفتی بر تمام کژیهای زندگی اقتصادی ناقواره ما رنگ خوشرنگی پاشیده و تصویری نادرست از اقتصاد را برای همه ساکنان کشور عادی کرده و از تلاش برای بهبود واقعیتی که بودجه، تصویر آن است بازداشته است. انتظار «معجزه» از این بودجه برای بخش بخش اقتصاد ایران ازجمله بخش حملونقل، انتظار بهجایی نیست؛ بنابراین، بازهم به انتظار میمانیم تا شاید نظام بودجهریزی، با اصلاح فرایندها، درآمدها و البته مصارف؛ شرایط بهتری را برای اقتصاد ایران فراهم کند.
